Paylaş:

“Pul emissiyası inflyasiya yaradır” fikri iqtisadi müzakirələrdə tez-tez səslənir. İlk baxışda bu yanaşma məntiqli görünür: dövriyyədəki pul kütləsi artarsa, qiymətlər də yüksələ bilər. Lakin məsələ həqiqətən bu qədər sadədirmi? Emissiyanın hansı həcmdə, hansı məqsədlə və hansı iqtisadi dəyərin qarşılığında həyata keçirilməsi nəticəni dəyişmirmi?

Pul emissiyası sahəsində səlahiyyət dövlətin iqtisadi suverenliyinin mühüm elementlərindən biridir. Milli pul yalnız alış-veriş zamanı istifadə olunan ödəniş vasitəsi deyil. O, insan əməyini, istehsal imkanlarını və mövcud resursları hərəkətə gətirən iqtisadi vasitədir.

Bir ölkədə becərilməyə hazır torpaqlar, istifadə olunmayan istehsal gücü, zəngin təbii ehtiyatlar və işləmək istəyən insanlar ola bilər. Lakin bütün bu imkanları hərəkətə gətirəcək maliyyə olmadıqda istehsal başlamır, yeni iş yerləri yaranmır və iqtisadi potensial istifadəsiz qalır.

Belə vəziyyətdə problem imkanların azlığında deyil, həmin imkanlarla maliyyə arasında düzgün əlaqənin qurulmamasındadır.

Pul yalnız istehsal edilmiş məhsulların alınmasına xidmət etmir. O, eyni zamanda yeni istehsalın başlanmasına şərait yaradır. Fermer maliyyə əldə etdikdə toxum, texnika və digər istehsal vasitələri ala bilir. Sahibkar maliyyəyə çıxış qazandıqda müəssisə yaradır, avadanlıq əldə edir və yeni iş yerləri açır. İnfrastruktur layihələri maliyyələşdirildikdə isə yollar, enerji və su sistemləri qurulur, bununla da yeni iqtisadi fəaliyyət üçün zəmin formalaşır.

Deməli, düzgün istiqamətləndirilən maliyyə hərəkətsiz qalmış əməyi və resursları real məhsula, xidmətə və gəlirə çevirə bilər. İstehsal artdıqca dövriyyəyə daxil edilmiş pul da öz iqtisadi qarşılığını tapır.

Bunu sadə bir misalla izah etmək mümkündür. Tutaq ki, torpağa bir kisə taxıl səpilir və məhsul yığımı zamanı on kisə taxıl əldə olunur. Artıq bazarda əvvəlkindən daha çox real məhsul var. Lakin məhsuldakı bu artım müvafiq alıcılıq qabiliyyəti ilə müşayiət olunmazsa, əlavə məhsulun bir hissəsi satılmaya bilər. İnsanların həmin məhsula ehtiyacı olsa da, pul dövriyyəsinin yetərsizliyi mübadilənin tam həyata keçirilməsinə mane olar.

Nəticədə istehsalçı məhsulunu sata, istehlakçı isə ehtiyacını ödəyə bilməz. Ortada həm məhsul, həm də ehtiyac olduğu halda onları birləşdirəcək alıcılıq qabiliyyəti çatışmazlığı yaranar.

Belə hallarda real istehsal artımına uyğun pul bazasının genişləndirilməsi iqtisadi tarazlığın qorunmasına kömək edə bilər. Lakin bu genişlənmə təsadüfi qərarlara deyil, iqtisadi göstəricilərə, məhsuldarlığa, bazardakı tələb və təklifə əsaslanmalıdır.

Pul emissiyası nəticəsində dövlətin əldə etdiyi iqtisadi gəlir senyoraj adlanır. Pulun istehsal xərci ilə nominal dəyəri arasındakı fərqdən yaranan bu imkan dövlətin suveren hüquqlarından biri hesab olunur. Senyoraj gəliri düzgün idarə edildikdə istehsalın, məşğulluğun, infrastrukturun və sosial rifahın dəstəklənməsinə xidmət edə bilər.

Burada əsas şərt emissiya həcminin iqtisadiyyatın real imkanları ilə uzlaşdırılmasıdır. Pul bazasının genişləndirilməsi yeni məhsul və xidmətlərin yaradılmasına, istifadə olunmayan istehsal gücünün hərəkətə gətirilməsinə və məşğulluğun artmasına xidmət edirsə, iqtisadi fəallığı dəstəkləyə bilər.

Əksinə, mal və xidmətlərin həcmi dəyişmədiyi halda pul kütləsi sürətlə genişlənərsə, daha çox pul məhdud məhsulun arxasınca gedər. Bu zaman məcmu tələbin təklifi üstələməsi qiymətlərin yüksəlməsinə və tələb inflyasiyasına səbəb ola bilər.

Deməli, inflyasiya riski emissiyanın mövcudluğundan deyil, pul kütləsi ilə real istehsal arasındakı tarazlığın pozulmasından yaranır.

Bu məsələnin əks tərəfi də var. İstehsal və məhsuldarlıq artdığı halda pul dövriyyəsi həmin artımı müşayiət etməzsə, alıcılıq qabiliyyəti zəifləyə bilər. Məhsullar satılmaz, müəssisələrin gəlirləri azalar və yeni istehsala maraq zəifləyər. Uzun müddət davam edən belə vəziyyət iqtisadi durğunluğa və deflyasiya təzyiqinə gətirib çıxara bilər.

Ona görə iqtisadiyyat üçün həm real istehsal imkanlarını üstələyən pul genişlənməsi, həm də iqtisadi dövriyyənin ehtiyac duyduğu likvidliyin çatışmazlığı problem yarada bilər. Əsas məsələ pul kütləsini istehsal, istehlak və ümumi iqtisadi fəaliyyətlə uzlaşdırmaqdır.

İnflyasiyanın bütün səbəblərini emissiya ilə izah etmək də düzgün deyil. Qiymətlər istehsal xərclərinin yüksəlməsi, enerji və nəqliyyat xərcləri, məhsul qıtlığı, təchizat zəncirindəki problemlər, idxal qiymətləri, məzənnə dəyişiklikləri və təbii hadisələr səbəbindən də arta bilər.

Məsələn, enerji və xammal qiymətlərinin yüksəlməsi istehsalçının xərcini artırır. İstehsalçı isə bu xərci məhsulun satış qiymətinə əlavə etmək məcburiyyətində qala bilər. Belə halda qiymət artımının əsas səbəbi pul kütləsinin genişlənməsi deyil, məhsulun maya dəyərinin yüksəlməsidir.

Eyni şəkildə, bazardakı tələb sabit qalsa belə, məhsul təklifinin azalması qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Buna görə inflyasiyaya qarşı mübarizə yalnız pul kütləsinin məhdudlaşdırılmasından ibarət olmamalıdır. İstehsal xərclərinin azaldılması, məhsuldarlığın yüksəldilməsi və mal təklifinin genişləndirilməsi də qiymət sabitliyinin qorunmasında mühüm rol oynayır.

Emissiya siyasətinin səmərəsi yaradılan maliyyə resurslarının hansı istiqamətə yönəldilməsindən də asılıdır. İstehsal məqsədilə təqdim edilən maliyyə ilə yalnız hazır istehlak mallarına yönələn maliyyə eyni iqtisadi nəticəni yaratmır.

Məsələn, fermerə münasib şərtlərlə verilən vəsait ilkin mərhələdə pul dövriyyəsini genişləndirir. Lakin bu vəsait torpağın becərilməsinə və məhsul istehsalına yönəldildikdə müəyyən müddətdən sonra bazardakı ərzaq təklifi də artır. Beləliklə, yaradılmış maliyyə resursu real məhsul formasında öz qarşılığını tapır.

Eyni vəsait daxili istehsala təsir göstərmədən yalnız hazır məhsulların alınmasına sərf olunarsa, tələb artdığı halda təklif əvvəlki səviyyədə qala bilər. Bu isə qiymətlər və idxal tələbi üzərində əlavə təzyiq yaradar.

Buna görə pul bazasının genişləndirilməsi kənd təsərrüfatı, sənaye, texnologiya, infrastruktur və digər real iqtisadi sahələrlə əlaqələndirilməlidir. Ayrılan maliyyənin qarşılığında hansı məhsulun, xidmətin, məşğulluğun və əlavə dəyərin yaranacağı əvvəlcədən hesablanmalıdır.

Kommersiya bankları əmanətləri kreditə çevirərək iqtisadiyyatın maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynayırlar. Kreditlər sahibkarlara istehsalı genişləndirmək və yeni layihələr həyata keçirmək imkanı verir. Bununla yanaşı, kredit faizləri və digər maliyyə xərcləri istehsalın maya dəyərinə təsir göstərə bilər.

Buna görə bazar kreditləri ilə yanaşı, strateji istehsal sahələri üçün uzunmüddətli və münasib maliyyə mexanizmlərinin mövcudluğu da əhəmiyyətlidir. Məqsəd bank sistemini əvəz etmək deyil, iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin maliyyəyə çıxışını genişləndirmək və istehsal yönümlü sərmayəni təşviq etməkdir.

Xarici maliyyə mənbələri də iqtisadi inkişaf üçün faydalı vasitə ola bilər. Ölkədə mövcud olmayan texnologiyaların alınması, strateji infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və yeni ixrac imkanlarının yaradılması üçün cəlb edilən maliyyə gələcək iqtisadi gəlirlərin formalaşmasına xidmət edə bilər.

Burada əsas məsələ xarici borcun mövcudluğu deyil, onun məqsədi, şərtləri və geriödəmə qabiliyyətidir. Yeni istehsal gücü və gəlir yaradan maliyyə ilə yalnız cari istehlaka sərf edilən maliyyənin iqtisadi nəticələri fərqlidir. Sağlam maliyyə siyasəti daxili və xarici resurslar arasında tarazlıq yaratmalı, borcun dayanıqlılığını və milli maraqları qorumalıdır.

Pul emissiyası sahəsində suveren səlahiyyətlə qiymət sabitliyi bir-birinə zidd məqsədlər deyil. Əksinə, məsuliyyətli pul siyasəti bu iki istiqaməti uzlaşdırmalıdır. Bir tərəfdən iqtisadiyyatın ehtiyac duyduğu likvidlik təmin edilməli, digər tərəfdən pul kütləsinin real istehsaldan daha sürətlə artmasının qarşısı alınmalıdır.

Beləliklə, müzakirə “emissiya yaxşıdır, yoxsa pisdir?” sualı üzərində qurulmamalıdır. Doğru sual budur: Pul bazası hansı həcmdə, hansı iqtisadi dəyərin qarşılığında və hansı nəticəni yaratmaq üçün genişləndirilir?

Pul emissiyası dəqiq hesablamalara, real istehsala, şəffaf idarəetməyə və uzunmüddətli ictimai maraqlara əsaslandıqda iqtisadi suverenliyin və inkişafın mühüm vasitəsinə çevrilə bilər. Bu prinsiplər gözlənilmədikdə isə inflyasiya və maliyyə sabitliyi ilə bağlı risklər arta bilər.

İqtisadi suverenliklə inflyasiya riski arasındakı sərhədi emissiyanın özü deyil, onun həcmi, iqtisadi əsasları, yönəldildiyi sahələr və tətbiq olunan pul siyasətinin keyfiyyəti müəyyənləşdirir.